Nhắc tới điêu khắc, trực giác của nhiều người sẽ chạm ngay đến những chất liệu hữu hình như gỗ, đá, gốm hay kim loại. Thế nhưng, trong không gian nghệ thuật đương đại Việt Nam, có một nghệ sĩ đã chọn một "nguyên liệu" vô hình nhưng đầy quyền năng để sáng tạo: Ánh sáng. Đó chính là nghệ nhân 9X Bùi Văn Tự – người đầu tiên đặt nền móng và định danh trường phái điêu khắc ánh sáng đầy ma mị tại dải đất hình chữ S.
Từ khát vọng của chàng kỹ sư đến triết lý "đuổi hình bắt bóng"
Hành trình rẽ ngang của Bùi Văn Tự không bắt đầu từ một học viện mỹ thuật danh giá, mà khởi nguồn từ niềm đam mê của một kỹ sư xây dựng. Chàng thanh niên quê Ninh Bình đã sớm nhận ra sự kỳ diệu của những chiếc bóng đổ và quyết tâm dấn thân vào con đường chưa ai từng bước tới. Thay vì thỏa hiệp với những công việc ổn định, anh chọn tìm về làng cổ Bát Tràng để học thấu đáo nghề gốm, từ việc nặn những chiếc chén đĩa đơn sơ nhất cho đến khi trở thành người điều khiển bóng tối chuyên nghiệp.
Nghệ thuật của Bùi Văn Tự thường được gọi vui là "đuổi hình bắt bóng", nhưng thực tế, đó là một cuộc chơi khắc nghiệt giữa vật chất và nguồn sáng. Với anh, khối gỗ hay vật chủ trước mắt chỉ là phần "Thân", còn linh hồn thực sự của tác phẩm lại nằm ở phần "Tâm" – chính là chiếc bóng hắt lên tường. Để cái bóng ấy hiện ra đúng hình hài mong muốn, người nghệ sĩ phải vừa chạm trổ, vừa liên tục bật - tắt đèn Spotlight để căn chỉnh từng milimet sai lệch. Chỉ một nhát đục quá tay, câu chuyện ẩn sau ánh sáng sẽ tan biến hoàn toàn.
Sự kỳ công trên chất liệu Gốm và Gỗ lũa
Để tạo nên những tác phẩm mang đậm tính di sản, Bùi Văn Tự ưu tiên lựa chọn gỗ lũa hoang dã và gốm truyền thống. Nếu gỗ lũa mang lại vẻ đẹp tự nhiên, phong trần thì gốm lại là bài toán hóc búa nhất về kỹ thuật. Khi nung ở nhiệt độ khắc nghiệt từ 180°C đến 1.250°C, gốm có độ biến dạng nhiệt lên tới 20%. Nghệ nhân phải tính toán chuẩn xác độ co ngót này từ khi còn là đất sét, để sau khi ra lò, tác phẩm vẫn giữ được tỉ lệ vàng dưới ánh đèn.
Minh chứng rõ nét nhất cho sự kiên trì này là tác phẩm "Kim Ngưu - Chấn hưng cơ nghiệp". Dưới ánh sáng thường, đó là hình ảnh chú trâu vàng an nhàn dưới lũy tre xanh – biểu tượng của sự bình yên trong văn hóa Việt. Nhưng khi ánh đèn rọi tới, bóng đổ lại hóa thành một chiếc thuyền buồm căng gió, tượng trưng cho khát vọng "thuận buồm xuôi gió" và vươn ra biển lớn của các doanh nghiệp hiện đại.
Thắp sáng tri thức và tâm hồn Việt
Không chỉ dừng lại ở những hình tượng phong thủy, Bùi Văn Tự còn dùng ánh sáng để kể chuyện về các vĩ nhân và lịch sử. Triển lãm "Ánh sáng tri thức" năm 2022 là một dấu mốc vàng son, nơi anh tái hiện chân dung 12 nhà khoa học và danh họa lỗi lạc thế giới như Albert Einstein hay Leonardo da Vinci qua những khối sắp đặt kỳ ảo.
Mỗi tác phẩm của anh đều hàm chứa triết lý Thân - Tâm - Tuệ. Trong đó, ngọn đèn chính là biểu tượng của "Tuệ" (trí tuệ và sự sáng suốt). Chỉ khi có ánh sáng soi chiếu vào khối vật chất (Thân), người ta mới thực sự nhìn thấy được vẻ đẹp tâm hồn (Tâm) ẩn giấu phía sau. Qua những nhát đục tỉ mỉ, Bùi Văn Tự không chỉ điêu khắc vật liệu, anh đang điêu khắc cả niềm tự hào dân tộc, với mong muốn dùng ánh sáng hôm nay để lan tỏa tinh hoa văn hóa Việt ra khắp bạn bè quốc tế.
